article-img

როცა ხელოვნება პოლიტიკას ემონება

"ნიუ-იორკ თაიმს" სურს, რომ ხელოვანის წარმოსახვაზე პოლიტიკა ბატონობდეს, მაგრამ პოლიტიზება ხელოვნებას მხოლოდ ანადგურებს. დენიელ როს გუდმენი

გულსატკენია, როცა “ნიუ-იორკ თაიმსი” სალმან რუშდის ესეების კრებულის, “სიმართლის ენების” მიმოხილვას აქვეყნებს, რომელშიც ლიტერატურის სწორედ იმგვარი პოლიტიზება მოუნდომებიათ, ყოველთვის რომ სძულდათ დიდ მწერლებს. მრავალ შეურაცხმყოფელ გამონათქვამს შორის თვალში გვხვდება ბრალდება, რომ რუშდი არის რომანისტი “ძალიან სპეციფიკური პოლიტიკური ინვესტიციებით” და ასევე, საკამათო დაშვება, რომ წიგნის გამოქვეყნებისას მწერალს აუცილებლად უნდა ჰქონდეს “ჩანაფიქრი” და “პოლიტიკური ინტერესი”.

პირველი ბრალდება არად აგდებს იმ ფაქტს, მხოლოდ გაკვრით მოხსენიებულს მიმოხილვაში, რომ ბატონი რუშდი პოლიტიკის სივრცეში თავისი ნაწერის (და სიცოცხლის) დასაცავად აღმოჩნდა, მას შემდეგ, რაც ირანში აიათოლა ხომეინიმ ხალხს მისი მკვლელობისკენ მოუწოდა 1989 წელს. მეორე ბრალდება კი ამაზრზენად გვისახავს მწერლობასა და ლიტერატურას პოლიტიკური ბრძოლის საშუალებებად.

საუკეთესო რომანისტები, ისევე, როგორც ყველა დიდი ხელოვანი, პარტიული დღის წესრიგის მიხედვით მოქმედი გონებაშეზღუდული აქტივისტები კი არ არიან, არამედ წარმოსახვის უსაზღვრო სამყაროში მოხეტიალე მოგზაურები, რომლებიც თავიანი ნაწარმოებებით მთავარი ჭეშმარიტებების, ჩვენი თავისა და ჩვენი სინამდვილის უკეთესად შეცნობაში გვეხმარებიან.

პოლიტიკისა და ხელოვნების ერთმანეთთან დაკავშირება მეტად ძველი ამბავია. პოლიტიკოსები საუკუნეების განმავლობაში ცდილობდნენ, რომ ხელოვანები საკუთარი პოლიტიკური მიზნების მისაღწევად გამოეყენებინათ.

ინგლისის მეფის, ჰენრი VIII-ის მიერ ჰანს ჰოლბაინ უმცროსის დაქირავებიდან ესპანეთის მეფის, ფილიპ IV-ის მიერ დიეგო ველასკესის დაქირავებამდე, საფრანგეთში ნაპოლეონის მიერ ჟაკ-ლუი დავიდის მფარველობიდან ჯონ კენედის მიერ რობერტ ფროსტთან გარიგებამდე, 1961 წლის ინაუგურაციაზე ლექსი წაიკითხეო… პოლიტიკოსების მიერ ხელოვნების გამოყენება თავად გახდა ხელოვნება. მიუხედავად ამისა, ის ფაქტი, რომ პოლიტიკოსები პოლიტიკური მიზნების მისაღწევად ხელოვნებას იყენებდნენ, ხელოვანები კი, ველასკესის მსგავსად, შედევრებს ქმნიდნენ სახელმწიფოს მხარდაჭერით, არ ნიშნავს, რომ ხელოვანებმა აქტიურად უნდა ეძებონ პოლიტიკური საყრდენი; არც იმას ნიშნავს, რომ მათ ნებაყოფლობით უნდა დაუქვემდებარონ საკუთარი შემოქმედება პოლიტიკის ინტერესებს.

ზოგიერთი დიდი ხელოვანი მართლაც გამოირჩეოდა მგზნებარე პოლიტიკური ვნებებით. დანტე, მილტონი, მიქელანჯელო, ბეთჰოვენი, თომას მანი, კამიუ, ჩეზარე პავეზე და ჟოან მირო თავისუფლებისთვის იბრძოდნენ და ავტორიტარულ რეჟიმებს აქტიურად უპირისპირდებოდნენ. ჯეიმს ბოლდუინი, პაბლო ნერუდა, მაია ენჯელოუ და გაბრიელ გარსია მარკესი სამართლიანობისა და თანასწორობისთვის ბრძოლაში იყვნენ ჩაბმულნი. მრავალმა ხელოვანმა თავიც გაწირა პოლიტიკური მრწამსის გამო. ზოგიერთი – დანტე, მიქელანჯელო, ნერუდა, მირო – გადაასახლეს. პავეზე ციხეში გამოკეტეს.

თუმცა ისინი იმიტომ არიან დიდი ხელოვანები და არა მაჰათმა განდისა თუ მარტინ ლუთერ კინგის მსგავსი სამაგალითო პოლიტიკური ფიგურები და მათი ხელოვნებაც იმიტომ უძლებს დროს, რომ მთავარ ამოცანად მშვენიერი, შთამბეჭდავი ნაწარმოებების შექმნა ჰქონდათ მუსიკაში, მხატვრობაში, პოეზიასა თუ პროზაში. ცხადია, მათი პოლიტიკური ინტერესები ხშირად იჭრებოდა მათსავე ხელოვნებაში. დანტე “ჯოჯოხეთში” დიდ დროს უთმობს თავისი პოლიტიკური მტრების წამების აღწერას (მაგალითად, თვალებში ცრემლები ეყინებათ) და მწარედ მოთქვამს იმ პოლიტიკური კურსის გამო, მის მშობლიურ ფლორენციას რომ აურჩევია. თომას მანის პერონაჟები კი ცხარე, ხანგრძლივ პოლიტიკურ დებატებს მართავენ “ჯადოსნურ მთაში”. კამიუს “შავი ჭირი” სულაც პოლიტიკურ იგავად შეიძლება აღვიქვათ.

მთავარია, გვახსოვდეს, რომ პოლიტიკურად შეფერილი ისეთი ნაწარმოებების შემთხვევაში, როგორებიცაა: “ღვთაებრივი კომედია”, “დაკარგული სამოთხე”, “ჯადოსნური მთა”, “მარტოობის ასი წელი” და ა.შ. პოლიტიკამ კვალი კი დაატყო ხელოვნების ზოგიერთ ასპექტს, მაგრამ ვერც ერთ შემთხვევაში ვერ შეძლო მასზე გაბატონება.

დანტე ფრთხილად გვიმხელს თავის პოლიტიკურ შეხედულებებს, რომლებსაც მეორეხარისხოვნად ტოვებს, მისი მთავარი ამოცანა სულ სხვაა: ტოსკანურ დიალექტზე ახალი პოეტური სტილის შექმნა, რომელიც საბერძნეთისა და რომის კლასიკურ მემკვიდრეობას ბიბლიის მონოთეისტურ თეოლოგიურ ტრადიციასთან გააერთიანებს ერთ ეპიკურ ლიტერატურულ ნაწარმოებში. ნაპოლეონით ბეთჰოვენის აღფრთოვანებამ კიდევ უფრო დიდებული გახადა მესამე სიმფონიის პირველი და ბოლო ნაწილები. კომპოზიტორმა ნაპოლეონს პარტიტურის თავდაპირველი ვერსიაც კი მიუძღვნა, მაგრამ სიმფონია მისი პოლიტიკური პროგრამის მხარდასაჭერად არ შეუქმნია. როგორც კი შეიტყო, რომ ნაპოლეონმა თავი იმპერატორად გამოაცხადა, მიძღვნის სიტყვები მან უბრალოდ წაშალა.

კამიუს “შავი ჭირი” შეიძლება წავიკითხოთ, როგორც პოლიტიკური იგავი, რომელიც გმობს ტოტალიტარიზმს და ასევე, შეიძლება წავიკითხოთ, როგორც ეგზისტენციალისტური მედიტაცია სიკვდილსა და მოკვდავობაზე. პირველ ყოვლისა, ის შთამბეჭდავი, 2020 წლიდან კი სრულიად თანამედროვე, ამბავია ქვეყანას მოდებული ჭირისა, პანდემიისა, კარანტინისა და ექიმების ჰეროიზმისა. თვით ფილიპ როთმაც კი, რომელიც თავგამოდებული ლიბერალი და პრეზიდენტ ჯორჯ ბუშის აშკარა მოწინააღმდეგე იყო, სრულიად უარყო ის ვარაუდი, რომ “შეთქმულება ამერიკის წინააღმდეგ” პოლიტიკურ ალეგორიად ჰქონდა ჩაფიქრებული, რომელშიც ბუშ-ჩეინის ადმინისტრაციას ამხელდა. მან “ნიუ-იორკ-თაიმსს” განუცხადა, რომ რომანი რეალურ პიროვნებებსა და რეალურ სიტუაციებზე არ ჰქონდა დაწერილი, თუმცა კარგად ესმოდა, როგორც კი წიგნი ავტორს ხელებიდან გამოეცლება, მას “რა მხრიდან აღარ შეხედავენ და გამოიყენებენ”.

ლიტერატურა დიდად ზარალდება, როცა მას განსაკუთრებული პოლიტიკური ინტერესის გამო ქმნიან. პოლიტიზებულ ნაწარმოებებში პერსონაჟები მხოლოდ პოლიტიკური შეხედულებების გამხმოვანებლები ხდებიან და ნაკლებად მოგვაგონებენ სიცოცხლით სავსე არსებებს. ასევე, პოლიტიზებული ნაწარმოებების სიუჟეტებიც ამბის დინამიკიდან გამომდინარე კი არ ვითარდება, არამედ ამა თუ იმ იდეოლოგიის წინ წამოსაწევად. აი, ეს ნაკლი აქვს, მაგალითად, აინ რენდის რომანებს. მისი იდეოლოგიური არგუმენტები ბევრად უფრო დამაჯერებელია, ვიდრე თავად ამბები თუ პერსონაჟები. დღეს ასე მოჩანს ჰარიეტ ბიჩერ სტოუს “ბიძია თომას ქოხიც”, რომელიც უფრო ავტორის პოლიტიკური და მორალური პოზიციით არის საინტერესო, ვიდრე ლიტერატურული ღირსებებით.

სულაც არ არის ცუდი, როცა ნაწარმოებში ავტორის მტკიცე პოლიტიკური და მორალური პოზიცია ჩანს. პირიქით, ყოველთვის საჭიროა ისეთი ნამუშევრები, სადაც მწერალი გაბედულად იცავს თავისუფლებას, თანასწორობას, სამართლიანობასა და მშვიდობას. ზოგიერთი დიდი ხელოვანი სწორედ ასე იქცეოდა, მათ შორის დანტე, მილტონი, თომას მანი, ჯეიმს ბოლდუინი, ალბერ კამიუ… თუმცა როცა დიდ მწერლებს თავიანთი იდეოლოგიების წინ წამოწევა სურთ, ისინი პოლიტიკურ ტრაქტატებს წერენ, პოლიტიზებულ რომანებსა და ლექსებს კი არა, რადგან კარგად იციან ხელოვნების პოლიტიზება დამღუპველია ლიტერატურისათვის, რომელიც უღიმღამო, კლიშეებით სავსე ხდება. ჯორჯ ორუელის “ცხოველთა ფერმა” და “1984” კი სწორედ ის გამონაკლისებია, რომლებიც წესს ადასტურებს.

როგორც ბატონი რუშდი წერს წიგნის პირველ ესეში “საოცარი ამბები”: “ანტასტიკა ერთგვარი ხერხია სინამდვილისათვის განზომილებების დასამატებლად – ჩვეულებრივ სამს მეოთხე, მეხუთე, მეექვსე და მეშვიდე განზომილებები ემატება; სინამდვილის ჩვენეული გამოცდილებების გამდიდრებისა და გაძლიერების გზაა… გამონაგონის გამონაგონობა, წარმოსახვის წარმოსახვითობა, ჩვენს ოცნებებში მოსმენილი სიმღერები რაღაც ახალთან გვაახლოებს, ისეთ ნაწარმოებს გვაქმნევინებს, რომელიც შესაძლოა ფაქტებზე ბევრად საინტერესო იყოს”.

ხელოვნებისა და ლიტერატურის პოლიტიზება უდიდესი საფრთხეა ამგვარი გამონაგონობისა და წარმოსახვითობისათვის. ლიტერატურაში პოლიტიკისა და იდეოლოგიის დესტრუქციულმა შეჭრამ ბატონ რუშდის სიცოცხლე მოუწამლა, ჩვენს ლიტერატურულ კულტურას კი მოუშორებელ ჭირად ექცა. ამ დროს “თაიმს”, როგორც ჩანს, მწერლის “გაღარიბებული პოლიტიკური წარმოსახვა” უფრო აღელვებს, ვიდრე მისი მძლავრი ლიტერატურული წარმოსახვა.

თუ გვსურს, რომ ოცდამეერთე საუკუნეში და მას შემდეგაც ლიტერატურა გვქონდეს, თუ გვსურს, რომ მისი საზრუნავი ლიტერატურის ხელოვნება იყოს და არა პოლიტიკისა, მაშინ უფრო მეტი ისეთი წიგნი გვჭირდება, როგორიც რუშდის “სიმართლის ენებია” – გამონაგონის, ოცნების სიმღერებით სავსე წიგნი; და უფრო მეტი ისეთი მწერალი, როგორებიც არიან დანტე, მილტონი, თომას მანი და გაბრიელ გარსია მარკესი, წარმოსახვის წარმოსახვითობაში მონავარდენი.

 

 

დენიელ როს გუდმანი ზალცბურგის უნივერსიტეტის მკვლევარი, პუბლიცისტი და მწერალია.